«Жеті жарғы»
Дәстүрлі құқық нормаларын бір жүйеге түсіріп, Қазақ хандығындағы қоғамдық қатынастарды реттеді.
Көрнекті тұлғалар
01
Әз-Тәуке · Қазақ ханы · реформатор
Тәуке хан
Қазақ хандығының бірлігін нығайтып, мемлекеттік басқару мен дәстүрлі құқықты жүйелеген көреген билеуші.
Тәуке хан билердің беделіне сүйеніп, Хан кеңесі мен Билер кеңесінің рөлін күшейтті. Оның дәуірінде қазақтың дәстүрлі құқық нормалары «Жеті жарғы» жүйесіне келтірілді.
Жеті жарғы
Мемлекет
Билер кеңесі
Бірлік
Тұлға туралы
Әз-Тәуке хан
Хан · Заң реформаторы · Мемлекет қайраткері
1680
Иллюстративтік тарихи бейне · E-history.kz
1680
Қазақ хандығының билігіне келді
XVII ғ.
«Жеті жарғы» жүйеленді
1718
Тәуке ханның дәуірінің соңы
01
Тәуке хан елді тек басқарумен шектелмеді — биліктің өзін жүйеге айналдыруға ұмтылды.
02
Бірлік пен тәртіп дәуірі
Тәуке хан — Салқам Жәңгір ханның ұлы, Есім ханның немересі және XVII–XVIII ғасырлар тоғысындағы Қазақ хандығының аса ықпалды билеушілерінің бірі.
Ол 1680 жылы хандық билікке келді. Бұл кезеңде елдің ішкі тұтастығын сақтау мен сыртқы қауіпке қарсы тұру аса маңызды еді.
Тәуке хан сұлтандардың ықпалын шектеп, мемлекеттік басқаруда беделді билерге көбірек сүйенді.
Оның тұсында Хан кеңесі мен Билер кеңесінің мемлекеттік маңызы артты. Үш жүздің өкілдері ортақ мәселелерді кеңес арқылы шешуге тартылды.
Төле би, Қазыбек би және Әйтеке би Тәуке ханның ең беделді кеңесшілері қатарында болды.
Тәуке дәуіріндегі ең маңызды құқықтық мұра — бұрынғы дала заңдарын жүйелеп, толықтырған «Жеті жарғы».
03
Мемлекеттің төрт тірегі
Тәуке ханның саясаты құқық, кеңес, бірлік және мемлекеттік тәртіп ұғымдарын бір жүйеге біріктірді.
Билер кеңесі
Мемлекет ісіне беделді билерді тартып, маңызды шешімдерді кеңес арқылы қабылдады.
Үш жүздің бірлігі
Қазақтың үш жүзін ортақ саяси кеңістік ретінде сақтауға күш салды.
Сыртқы саясат
Күрделі геосаяси жағдайда хандықтың қауіпсіздігі мен мүддесін сақтауға бағытталған саясат жүргізді.
04
KERN / КӨРНЕКТІ ТҰЛҒАЛАР
Тәуке хан үшін мемлекеттің күші — тек ханның билігінде емес, ортақ заң мен ортақ келісімде еді.
Заң
Кеңес
Әділет
Бірлік
05
Дала заңының сабақтастығы
«Жеті жарғы» бұрынғы құқықтық дәстүрді жоққа шығарған жоқ. Ол Қасым мен Есім хандар дәуіріндегі заңдарды жаңа жағдайға бейімдеп жүйеледі.
ҚҰҚЫҚТЫҚ САБАҚТАСТЫҚ
05
01
XVI ҒАСЫР
Қасым ханның
қасқа жолы
Қазақтың дәстүрлі құқықтық нормаларын жүйелеудің ерте үлгісі.
→
02
XVII ҒАСЫР
Есім ханның
ескі жолы
Алдыңғы заңдық дәстүрді жалғастырып, жаңа нормалармен толықтырды.
→
03
XVII ҒАСЫРДЫҢ СОҢЫ
Жеті
жарғы
Тәуке хан дәуірінде құқық нормалары бір жүйеге келтіріліп, толықтырылды.
ДӘСТҮР
САБАҚТАСТЫҚ
ЖҮЙЕ
06
«Жеті жарғы». Қоғамдық тәртіп.
Заңдар жинағы қазақ қоғамының көптеген салаларын қамтыды. Оның толық түпнұсқасы бүгінге дейін сақталмаған.
ЖЕТІ
06
7
ЖАРҒЫ
Тәуке хан дәуірінің құқықтық жүйесі
ҚАМТЫЛҒАН САЛАЛАР
XVII ғ. соңы
Заң — күнделікті өмірдің тәртібі.
ЕСКЕРТУ
«Жеті жарғының» толық тарихи мәтіні сақталмаған; оның жекелеген нормалары кейінгі жазба деректер арқылы белгілі.
07
Хан және үш би
Тәуке хан мемлекеттік басқаруда Төле, Қазыбек және Әйтеке билердің беделі мен тәжірибесіне сүйенді.
БИЛЕР КЕҢЕСІ
07
ХАН
Т
ТӘУКЕ ХАН
Ортақ мемлекеттік шешім
01
ҰЛЫ ЖҮЗ
Төле би
Мемлекет және құқық мәселелеріндегі беделді кеңесші.
02
ОРТА ЖҮЗ
Қазыбек би
Шешен, дипломат және мемлекеттік кеңесші.
03
КІШІ ЖҮЗ
Әйтеке би
Заң мен қоғамдық тәртіпті қалыптастыруға атсалысты.
БИТӨБЕ
МӘРТӨБЕ
КҮЛТӨБЕ
08
Билік — тек бір адамның қолында емес.
Тәуке хан басқарудың кеңестік тетіктерін күшейтіп, хандықтың маңызды мәселелерін беделді тұлғалардың қатысуымен шешуге тырысты.
БАСҚАРУ ЖҮЙЕСІ
08
ЖОҒАРҒЫ БИЛІК
Тәуке хан
↓
Хандықтың маңызды саяси мәселелерін талқылау.
+
Дау-шар, заң және ел басқару мәселелері.
↓
НӘТИЖЕ
БІРЛІК
09
Тарихтағы нақты із
Тәуке хан дәуірінен дипломатиялық хаттар мен жазба құжаттар сақталған. Олар хандықтың сыртқы байланыстарын зерттеуге мүмкіндік береді.
ARCHIVE / LETTER
1693
1693
Тәуке ханның хаты
ДИПЛОМАТИЯ / ҚҰЖАТ
Хандықтың жазба дауысы.
Бұл архивтік құжат Тәуке ханның Тобыл воеводасы Нарышкинге жолдаған 1693 жылғы хатымен байланысты. Мұндай деректер хандықтың дипломатиялық байланыстарын нақты көрсетеді.
Wikimedia Commons · 1198 × 1600 px · CC BY-SA 4.0
K.E.R.N. SCHOOL
10
Әз-Тәуке ханның мұрасы — заңға сүйенген билік, кеңеске негізделген басқару және ел бірлігін сақтау идеясы.
Көрнекті тұлғалар
KERN