Жырау
Толғаулар арқылы дәуірдің саяси, әлеуметтік және адамгершілік мәселелерін көтерді.
Көрнекті тұлғалар
01
Ұлы жырау · Мемлекет қайраткері · Абылай ханның кеңесшісі
Бұқар жырау
Ел тағдырын жыр арқылы толғап, ханға да, халыққа да бағыт көрсеткен ойшыл.
Бұқар жырау Қалқаманұлы — XVIII ғасырдағы қазақ жыраулық поэзиясының аса ірі өкілі. Ол Абылай ханның беделді кеңесшісі болып, ел бірлігі, тәуелсіздік, сыртқы саясат және мемлекеттің болашағы туралы толғаулар шығарды.
Толғау
Ел бірлігі
Абылай хан
Мемлекетшілдік
Тұлға туралы
Бұқар жырау Қалқаманұлы
Жырау · Би · Кеңесші
XVIII
Иллюстративтік тарихи бейне · E-history.kz
АТАУ
«Көмекей әулие»
АБЫЛАЙ
Ханның беделді кеңесшісі
МҰРАТ
Үш жүздің бірлігі
01
Бұқар жырау үшін жыр — тек өнер емес, мемлекеттің ертеңі туралы ой айту тәсілі.
02
Жырдағы мемлекет ойы
Бұқар жырау — XVIII ғасырдағы қазақ қоғамының саяси және рухани өміріне терең араласқан ірі жырау.
Ол Арғын тайпасының Қаржас руынан шыққан, әкесі Қалқаман жаугершілік заманда ерлігімен танылған батыр болған.
Бұқар жыраудың өмір жолы Қазақ хандығының аса күрделі кезеңімен — жоңғар шапқыншылығы, үш жүздің бірлігі және мемлекеттің тұтастығын сақтау мәселелерімен тығыз байланысты.
Ол әсіресе Абылай ханның ең жақын кеңесшілерінің бірі ретінде танылды. Ханның саяси шешімдерін қолдап қана қоймай, қажет кезде сын айтып, сақтыққа шақырған.
Жыраудың толғауларында сыртқы саясат, халықтың татулығы, ерлік, адам өмірінің өткіншілігі және болашақ туралы ойлар кең орын алады.
Бұқар жырау күшті әрі бір орталыққа біріге алған қазақ мемлекетін маңызды мұрат санады.
03
Жыраудың төрт қыры
Бұқар жыраудың қоғамдық орны поэзиядан әлдеқайда кең: ол жыршы, кеңесші, саяси ойшыл және халықтың үнін жеткізуші болды.
Кеңесші
Абылай ханға күрделі саяси және әскери кезеңдерде бағыт-бағдар берді.
Мемлекетшіл
Үш жүздің бірлігін және қазақ жерінің тұтастығын қорғауды қолдады.
Ойшыл
Өмір, уақыт, мінез, адам және болашақ туралы философиялық ойлар айтты.
04
KERN / КӨРНЕКТІ ТҰЛҒАЛАР
Оның сөзі ханға кеңес, халыққа бағыт, тарихқа куәлік болды.
Ақыл
Бірлік
Ерлік
Болашақ
05
«Көмекей әулие»
Халық жадында Бұқар жыраудың суырыпсалма қабілеті, көрегендігі және жырмен сөйлеуі ерекше сипатталған.
ЖЫРАУЛЫҚ ДӘСТҮР
05
ХАЛЫҚ БЕРГЕН АТАУ
КӨМЕКЕЙ ӘУЛИЕ
Аңыздық сипаттағы бұл атау жыраудың сөзді бірден өлең-толғау түрінде төге айтуымен байланыстырылады.
ЖЫРДЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ
ОЙ → СӨЗ → ТОЛҒАУ
Саяси оқиға, халықтың жағдайы немесе ханның шешімі жыраудың толғауына айналып отырған.
ҚАБІЛЕТ
Суырыпсалмалық
МАЗМҰН
Өсиет
БАҒЫТ
Көрегендік
ФОРМА
Толғау
ОЙ
ЖЫР
ХАЛЫҚ ЖАДЫ
06
Хан және кеңесші
Абылай хан мемлекеттің саяси шешімдерін қабылдаса, Бұқар жырау сол шешімдердің ел тағдырына әсерін ой елегінен өткізді.
АБЫЛАЙ ДӘУІРІ
06
Б
Бұқар жырау
Саяси жағдайды бағалайды, қауіп пен мүмкіндікті ескертеді.
АҚЫЛ
→
ОРТАҚ МАҚСАТ
ЕЛ
БІРЛІГІ
→
ШЕШІМ
А
Абылай хан
Мемлекеттік шешім қабылдап, ішкі және сыртқы саясатты жүргізеді.
07
Үш жүз. Бір ел.
Бұқар жыраудың саяси мұраттарының маңызды өзегі — қазақтың үш жүзін бір мақсатқа біріктіру болды.
ҮШ ЖҮЗДІҢ БІРЛІГІ
07
Ұ
ҰЛЫ ЖҮЗ
О
ОРТА ЖҮЗ
К
КІШІ ЖҮЗ
ОРТАҚ МҰРАТ
Б
БІРЛІК
Бір тудың астындағы ортақ саяси күш.
ҰЛЫ ЖҮЗ
ҚАЗАҚ ЕЛІ
КІШІ ЖҮЗ
08
Толғаулардағы негізгі ойлар
Бұқар жыраудың шығармалары өз дәуірінің саяси және адамгершілік мәселелерін кең ауқымда қамтыды.
ТОЛҒАУ ТАҚЫРЫПТАРЫ
08
Бірлік
Үш жүздің ортақ мақсатқа жұмылуы.
Ерлік
Ел қорғаған батырлардың тарихи бейнесі.
Сақтық
Сыртқы күштермен қатынастағы парасат.
Өмір
Уақыт, адам мінезі және ғұмыр.
09
Жыр қалай бізге жетті?
Бұқар жырау жазба әдебиет дәуірінен бұрынғы ауызша поэзия өкілі болғандықтан, оның шығармалары ұрпақ жадында сақталып, кейін зерттеушілер арқылы хатқа түсті.
АУЫЗША ДӘСТҮР → ЖАЗБА МҰРА
09
Б
Бұқар жырау
Толғау ауызша орындалады.
→
Ж
Халық жады
Жырлар жатталып таралады.
→
М
Мәшһүр Жүсіп
Мұраны хатқа түсіруге үлес қосты.
→
М
Мәңгілік мұра
Әдебиетте зерттеліп келеді.
АУЫЗША СӨЗ
ҰЛТТЫҚ ӘДЕБИ МҰРА
10
Жырдан тарихи жадыға
Бұқар жыраудың кесенесі Қарағанды облысындағы Далба тауының етегінде орналасқан. Қазіргі кесене 1993 жылы тұрғызылды.
ДАЛБА ТАУЫ
БҰҚАР ЖЫРАУ КЕСЕНЕСІ
1993
қазіргі кесене
1927
Мәшһүр Жүсіп жыраудың қабіріне гранит белгітас орнатқан.
БҰҚАР ЖЫРАУ / САРЫАРҚА
Халық жадындағы сөз зергері.
Далба тауының етегіндегі мемориалдық кешен Бұқар жыраудың рухани мұрасын еске түсіретін маңызды тарихи орындардың бірі. Кесене үш жүздің бірлігі идеясын символдық түрде бейнелейді.
Фото: Мұрат Аяған / Kazinform
K.E.R.N. SCHOOL
11
Бұқар жыраудың мұрасы — сөз арқылы елдің бірлігін, мемлекет мүддесін және болашақты ойлау.
Көрнекті тұлғалар
KERN